Luật Thủ đô 2026 mở rộng quyền tự chủ, cho phép Hà Nội vận hành linh hoạt hơn, phù hợp vai trò trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa và đổi mới sáng tạo của cả nước.
Trao quyền triệt để, toàn diện cho Thủ đô
Một trong những thay đổi căn bản nhất của Luật Thủ đô 2026 là chuyển từ cơ chế “phân cấp” sang “phân quyền triệt để”. Khác với trước đây khi nhiều quyết định quan trọng vẫn phải xin ý kiến Trung ương, luật mới xác lập nguyên tắc trao quyền chủ động cho chính quyền Hà Nội trong tổ chức bộ máy, quản lý kinh tế – xã hội và điều hành đô thị.
Việc phân quyền không chỉ dừng ở giao nhiệm vụ mà bao gồm cả quyền quyết định, đi kèm trách nhiệm giải trình. Điều này giúp rút ngắn quy trình xử lý công việc, đặc biệt trong các lĩnh vực như đầu tư công, quy hoạch, tổ chức bộ máy và cung cấp dịch vụ công.
Về tổ chức bộ máy, Thành phố được quyền quy định số lượng, việc thành lập, giải thể cơ quan chuyên môn khác với quy định của trung ương; tự quyết định biên chế và chế độ quản lý công chức riêng. Hà Nội được áp dụng các chỉ tiêu quy hoạch, yêu cầu về không gian và sử dụng đất khác với quy chuẩn kỹ thuật quốc gia tại các khu vực phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng.
Thành phố cũng được ban hành định mức kinh tế – kỹ thuật, đơn giá, giá dịch vụ sự nghiệp khác với quy định của trung ương. Đặc biệt, đối với các dự án lớn, quan trọng, HĐND Thành phố có quyền quyết định chính sách đặc biệt khác với luật hiện hành sau khi tham vấn cơ quan trung ương.
Luật Thủ đô 2026 mở ra cơ chế đặc biệt khi cho phép HĐND, UBND và Chủ tịch UBND thành phố ban hành văn bản quy phạm pháp luật có nội dung khác với quy định của cơ quan Trung ương trong một số trường hợp. Đó là điều chỉnh trình tự, thủ tục hành chính để phù hợp với thực tiễn thành phố, miễn là bảo đảm đơn giản hóa, không gây khó khăn thêm cho tổ chức, cá nhân.
Trước đây, sự khác biệt giữa nhu cầu thực tiễn của Hà Nội và khuôn khổ pháp lý chung thường dẫn đến tình trạng “vướng luật”. Cơ chế mới giúp tháo gỡ điểm nghẽn này, cho phép địa phương chủ động thiết kế giải pháp phù hợp hơn với điều kiện thực tế.
Metro Nhổn – ga Hà Nội. Ảnh: Giang Huy
Hà Nội sẽ là đô thị thí điểm chính sách (sandbox)
Lần đầu tiên Luật Thủ đô quy định rõ cơ chế thí điểm chính sách mới, cho phép Hà Nội thử nghiệm các mô hình chưa có trong luật hoặc khác với luật hiện hành.
Thay vì chỉ gói gọn trong lĩnh vực khoa học công nghệ, Luật 2026 cho phép Hà Nội thí điểm cả trong xây dựng chính sách, cơ chế mới nói chung và phát triển công nghệ, sản phẩm, dịch vụ mới. Cụ thể, Hà Nội thử nghiệm các mô hình quản trị, kinh tế, nông nghiệp, và huy động nguồn lực hoàn toàn mới, thậm chí khác với quy định của luật, nghị quyết của Quốc hội hoặc những vấn đề pháp luật chưa quy định.
Phạm vi sandbox gồm mô hình tổ chức bộ máy, chế độ công vụ, công chức mới; mô hình kinh tế dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số; nông nghiệp sinh thái, nông nghiệp đô thị ứng dụng công nghệ cao; huy động và phân bổ nguồn lực phát triển đô thị; giải pháp an sinh xử lý vấn đề ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sống của người dân.
Luật Thủ đô 2026 quy định thời gian thí điểm cơ chế, chính sách lên đến 5 năm và có thể được gia hạn thêm 5 năm (tổng cộng 10 năm). Điều này cho phép các dự án có đủ thời gian để bộc lộ hết hiệu quả và rủi ro trước khi quyết định nhân rộng chính thức.
Để sandbox “không chỉ nằm trên giấy”, Luật 2026 thiết lập cơ chế bảo vệ cán bộ và tổ chức. Cụ thể, người đứng đầu cơ quan, cán bộ, công chức và các tổ chức, cá nhân tham gia thi hành các nghị quyết thí điểm được loại trừ, miễn trách nhiệm pháp lý trong trường hợp không vụ lợi, đã thực hiện đúng trình tự, thủ tục nhưng vẫn xảy ra thiệt hại.
Nếu việc thử nghiệm có ảnh hưởng tiêu cực vượt quá mức dự báo, UBND thành phố phải tạm dừng ngay và báo cáo HĐND thành phố. Đồng thời, mọi quy chế thử nghiệm cho từng dự án phải được ban hành rõ ràng, xác định rõ không gian, địa bàn và diện chịu tác động.
Các dự án bất động sản cao tầng ở khu vực phía Tây Hà Nội. Ảnh: Thanh Hải
Hà Nội có một quy hoạch duy nhất
Điểm mới quan trọng nhất tại Điều 10 của Luật 2026 là việc xác lập nguyên tắc trên địa bàn thành phố chỉ lập một Quy hoạch tổng thể Thủ đô. Quy hoạch này được lập trên cơ sở cụ thể hóa các quy hoạch cấp quốc gia, quy hoạch vùng, đồng thời tích hợp, lồng ghép và thay thế hai loại quy hoạch trước đây là Quy hoạch Thủ đô và Quy hoạch chung Thủ đô.
Chủ tịch UBND Thành phố có thẩm quyền phê duyệt và phê duyệt điều chỉnh Quy hoạch tổng thể Thủ đô sau khi được HĐND thông qua. Đây là sự thay đổi lớn so với quy định trước đây khi quy hoạch chung thường phải đợi Thủ tướng phê duyệt.
Luật mới cũng trao cho UBND Thành phố thẩm quyền quyết định danh mục, lộ trình và biện pháp di dời các cơ sở sản xuất, trụ sở làm việc, cơ sở sự nghiệp không phù hợp với quy hoạch tại đô thị trung tâm (trừ các cơ quan trung ương).
Không gian ngầm, tầm thấp và tầm cao được quy hoạch, phân vùng chức năng dựa trên Quy hoạch tổng thể Thủ đô. Việc phát triển đô thị nén tại các khu vực ga đường sắt (TOD) và các chỉ tiêu quy hoạch kiến trúc đặc thù tại đây cũng phải tuân thủ và dựa trên nền tảng của quy hoạch tổng thể.
Các khu vực xung quanh ga đường sắt đô thị sẽ được quy hoạch với mật độ cao hơn, kết hợp phát triển nhà ở, thương mại và dịch vụ. Để thực hiện mô hình này, luật cho phép điều chỉnh một số chỉ tiêu quy hoạch, khai thác giá trị gia tăng từ đất và hạ tầng, đồng thời tạo cơ chế tài chính để đầu tư trở lại cho hệ thống giao thông công cộng.
Trong bối cảnh Hà Nội đang đối mặt với áp lực giao thông lớn, mô hình TOD được xem là giải pháp quan trọng nhằm giảm phụ thuộc vào phương tiện cá nhân, nâng cao hiệu quả sử dụng đất và cải thiện chất lượng sống đô thị.
Hình thành đơn vị hành chính – kinh tế đặc biệt
Luật Thủ đô 2026 cho phép thành lập đơn vị hành chính – kinh tế đặc biệt trực thuộc thành phố, được tổ chức theo mô hình đặc thù và áp dụng các cơ chế, chính sách vượt trội. Đây là công cụ mới để Hà Nội xây dựng các khu vực phát triển trọng điểm, như trung tâm tài chính, khu công nghệ cao, khu đổi mới sáng tạo, với môi trường thể chế linh hoạt hơn.
Đơn vị hành chính – kinh tế đặc biệt thuộc thành phố Hà Nội do Quốc hội quyết định thành lập để thực hiện vai trò đô thị chức năng theo Quy hoạch tổng thể Thủ đô. Đô thị này được tổ chức theo mô hình đặc thù, được áp dụng các cơ chế, chính sách vượt trội, thực hiện các chính sách mới về quản trị địa phương, thu hút đầu tư, nâng cao năng lực cạnh tranh của Thủ đô.
Quy định này nhằm cụ thể hóa vị trí, vai trò đặc biệt của Thủ đô; đồng thời tạo cơ sở pháp lý cho việc tổ chức không gian phát triển, quản trị đô thị và thử nghiệm các mô hình quản lý mới phù hợp với yêu cầu phát triển nhanh, bền vững của Hà Nội trong giai đoạn mới.
Mô hình này cho phép áp dụng các cơ chế, chính sách quản lý, điều hành linh hoạt, vượt trội so với mô hình đơn vị hành chính thông thường, qua đó thu hút nguồn lực, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, khoa học – công nghệ và phát triển kinh tế – xã hội.
Luật Thủ đô sửa đổi có hiệu lực từ ngày 1/7/2026.
Sơn Hà
